Functionele veiligheid in mechanische engineering

Een strategische succesfactor

Functionele veiligheid verzekert dat machines veilig reageren wanneer er een fout optreedt en minimaliseert de risico’s voor mens en milieu. Het is dus belangrijk om preventieve strategieën te ontwikkelen om potentiële gevaren in een vroeg stadium te identificeren. Functionele veiligheid in de drive is daarom cruciaal, omdat het de prestaties en efficiëntie van drivesystemen rechtstreeks beïnvloedt. Door de intelligente implementatie van uitgebreide veiligheidsconcepten zorg je ervoor dat medewerkers beschermd blijven en verhoog je tegelijk je eigen competitiviteit dankzij een verhoogde betrouwbaarheid en minder stilstand. Functionele veiligheid is dus een strategische succesfactor en Lenze is de geknipte partner om bedrijven hierin te ondersteunen.

Vrijblijvend is functionele veiligheid niet. De Europese Machinerichtlijn – en de Machineverordening die haar vanaf 2027 vervangt – legt het fundament voor veilige machines en dus ook voor functionele veiligheid. De regelgeving definieert de vereisten voor het ontwerpen, opleveren en CE-markeren van machines. Artikels 5 (op de markt brengen), 7 (vermoeden van overeenstemming), 12 tot 14 (evaluatie van conformiteit, CE-markering, aangemelde instanties) en 16 (CE-markering) zijn daarbij bijzonder relevant. Machinebouwers dragen de verantwoordelijkheid: van de persoonlijke aansprakelijkheid van het management tot de strafrechtelijke relevantie van overtredingen. Ook de zogenaamde ‘fabrikantenaansprakelijkheid bij ongevallen’ komt aan bod: iedereen die machines ingrijpend wijzigt, kan juridisch gezien als fabrikant worden beschouwd.

Inherent veilig ontwerp

Maar wat houdt functionele veiligheid dan concreet in? Alles vertrekt vanuit een inherent veilig ontwerp. Dat heeft de hoogste prioriteit om risico’s te minimaliseren. In eerste instantie wordt verwacht dat machines dusdanig ontworpen worden dat er überhaupt geen risico’s ontstaan. Om een voorbeeld te geven: wordt er warmte ontwikkeld tijdens het proces, kies dan voor geschikte componenten en materialen die verhinderen dat een operator brandwonden kan oplopen. Of denk na over een alternatief ontwerp om eventuele beknellingsgevaren te elimineren.

Technische beschermingsmaatregelen

Als bepaalde risico’s niet door een beter ontwerp kunnen worden gedekt, dan legt de wetgever technische beschermingsmaatregelen op. Denk aan beveiligingsinrichtingen zoals lichtschermen, veiligheidshekkens of deurbewakingsschakelaars die de machine bij gevaar automatisch uitschakelen. Ook het beperken van de maximale snelheid is zo een typische maatregel. Deze beveiligingssystemen moeten zo ontworpen zijn dat ze betrouwbaar functioneren en niet te omzeilen zijn. 

Documentatie van restrisico’s

Echter, in veel gevallen kan je niet alle risico’s volledig elimineren. De gevaren die nog overblijven na het maken van een inherent veilig ontwerp en het nemen van technische beschermingsmaatregelen worden restrisico’s genoemd. De wetgever wil dat ze duidelijk gedocumenteerd zijn, meestal in de handleiding van de machine. Vooral tijdens het transport, de installatie en de inbedrijfstelling kunnen er veel scenario’s ontstaan die enkel met nauwkeurige documentatie adequaat beveiligd worden. Besteed dus voldoende aandacht aan een heldere en complete documentatie: niet alleen ter informatie van de installateur of gebruiker maar ook om de machinebouwer juridisch te beschermen.

Praktische voorbeelden

Lenze geeft in zijn whitepaper rond functionele veiligheid ook enkele voorbeelden van hoe het praktisch in elkaar zit. Een eerste voorbeeld gaat over een veilige aandrijving met instelbare maximumsnelheid. De machinebouwer specificeert de maximumsnelheid, die nauwkeurig wordt ingesteld door de servicetechnicus van de aandrijffabrikant. Een acceptatierapport documenteert dit proces. Hetzelfde geldt voor de schakelkast. De machinebouwer definieert de veiligheidsfuncties en de kwaliteitsvereisten daarvoor. De schakelkastfabrikant moet deze vereisten correct implementeren via zijn eigen kwaliteitsborgingssysteem. Een duidelijke afbakening van verantwoordelijkheden is hierbij essentieel. Ook als er een externe adviseur wordt ingeschakeld, blijft de verantwoordelijkheid bij de machinebouwer. De resultaten van de risicobeoordeling moeten meegenomen worden en, indien nodig, geïmplementeerd bovenop de vereisten van de C-normen.

Waarom nu handelen?

De invoering van de nieuwe Machineverordening, die de vorige Machinerichtlijn zal vervangen, zal leiden tot verdere gedetailleerde eisen voor functionele veiligheid. Bedrijven die in een vroeg stadium aan deze eisen voldoen, profiteren niet alleen van juridische bescherming. Ze positioneren zich ook als verantwoordelijke en toekomstgerichte partners op de markt.